در دنيايي به سر مي‌بريم كه علم توليد شده در چند سال اخير برابر با كل علوم و محتويات علمي است كه تا قبل از آن توليد و منتشر شده است. اما آيا علمي وجود دارد كه بتواند رفتارشناسي دقيقي از مردم در عرصه انتخابات ارائه دهد يا نه؟ در گفت‌وگو با دكتر بيات استاد دانشگاه به اين موضوع اساسي پرداخته شد كه آيا مي‌توان رفتار انتخاباتي مردم را تحليل كرد. دكتر محمدمراد بيات ، مطالعات گسترده‌اي در اين زمينه انجام داده است. او اعتقاد دارد كه جامعه ايران، يك جامعه غيرقابل پيش‌بيني است و به طور دقيق، ما نمي‌توانيم تحليل دقيقي از رفتار انتخاباتي مردم ارائه كنيم.

يوسف ناصري

شما مطالعات گسترده‌اي در حوزه جامعه‌شناسي رفتار انتخاباتي مردم ايران انجام داده‌ايد. به نظر شما با اتكا به يافته‌هاي اين حوزه علمي، چگونه مي‌توان رفتار انتخاباتي مردم را بررسي كرد؟
بررسي رفتار انتخاباتي، يك حوزه نسبتا جديد پژوهشي مخصوصا در كشور ما است. ميزان قدمت و عمق اين حوزه از مطالعات، رابطه مستقيمي با ميزان قدمت و عمق دموكراسي در هر كشور دارد. بديهي است كشورهايي كه ساليان سال است از نظام دموكراسي و مردم‌سالاري بهره مي‌برند، تا حدود زيادي به اين حوزه مطالعاتي وسعت و عمق بخشيده‌اند.در كشورهاي محروم از نظام مردم‌سالاري، پيشينه‌اي از اين بحث مشاهده نمي كنيم. در كشور ما كه حكومت خود را طبق قانون اساسي بر مبناي جمهوريت و مردمسالاري بنا كرده است و سه دهه از قدمت آن مي‌گذرد، اين حوزه مطالعاتي، چندان عمق پيدا نكرده و عمومي نشده است. نكته ديگر اين است كه بررسي رفتار انتخاباتي مردم، صرفا به حوزه جامعه‌شناسي مربوط نمي‌شود؛ بلكه در نقطه تلاقي بين علوم مختلف ازجمله سياست، روانشناسي، جامعه‌شناسي، انسان‌شناسي، تاريخ، ارتباطات و آمار قرار مي‌گيرد. نقطه آغاز اين حوزه از علوم سياسي اخذ مي‌شود و در ادامه از حوزه‌هايي كه نام بردم، بهره مي‌گيرد. گرچه ميزان بهره‌گيري از حوزه جامعه‌شناسي مي‌تواند بسيار پررنگ‌تر و جدي‌تر مطرح شود.
پرسش اصلي اين حوزه مطالعاتي عبارت است از اينكه كدام مولفه‌ها و گرايش‌هاي ذهني و رواني، بيشترين تاثير را در تعيين رفتار انتخاباتي مردم بر جاي مي‌گذارند و چه زمينه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و تاريخي است كه راي‌دهندگان را به يك نامزد انتخاباتي يا يك گروه سياسي متمايل ساخته و سوق مي‌دهد.
هدف از اين حوزه هم عبارت است از پيشنهاد مدل‌ها و نظريه‌هايي كه ما را به پيش‌بيني انتخابات قادر سازد؛ به نوعي اين امكان را در اختيار يك گروه سياسي يا يك نامزد انتخاباتي قرار مي‌دهد تا با در نظر گرفتن گرايش‌هاي ذهني و رفتاري راي‌دهندگان، برنامه انتخاباتي خود را به خوبي تنظيم سازد كه بيشترين همخواني و سازگاري را با الگوهاي ذكر شده داشته باشد و بتواند نتيجه انتخابات را به نفع خود، رقم بزند.

علوم انساني در جامعه ما، رشد قابل‌توجهي پيدا نكرده است. با در نظر داشتن اين نكته، چگونه مي‌توان با توانمندي‌هاي موجود كشور در عرصه علوم اجتماعي، الگويي براي بررسي رفتار سياسي و انتخاباتي مردم ارائه بدهيم؟
ما مي‌توانيم الگوها و تحليل‌هاي ارائه شده در كشورهاي ديگر را اخذ كنيم. بخشي از آن تحليل‌ها و الگوها مي‌تواند رفتار جامعه را توجيه كند و بخشي ديگر از رفتار جامعه ما را نمي‌توان با آنها تحليل كرد. اين نوع ضعف علوم انساني در كشور ما جدي است. در اين زمينه، ما مي‌توانيم از تجربيات كشورهاي ديگر استفاده كنيم و اين به معناي آن نيست كه الزاما از همه يافته‌هاي آنها بهره‌مند شويم. با توجه به مطالبي كه تاكنون بيان كردم مي‌توانم بگويم كه امروزه مقوله بررسي رفتارهاي انتخاباتي به صورت يك علم درآمده است. تحليل درست از رفتارهاي انتخاباتي و همچنين امكان موفقيت افراد و گروه‌هاي سياسي، بستگي دارد به اين كه نگرش‌هاي علمي داشته باشيم و از ابزارهاي تكنولوژيكي و رسانه‌اي استفاده كنيم. چرا كه در دنياي امروز نمي‌توان با شيوه‌هاي سنتي سابق به رقابت انتخاباتي پرداخت؛ مگر اينكه اساسا رقابتي نباشد و هر آنچه به صحنه مي‌آيد صورت سازي از اين فضاي دموكراتيك باشد. به نظر من با روش‌هاي سنتي و منسوخ امكان توفيق و يا ماندگاري در عرصه سياست و يا انتخابات، تقريبا امري غيرممكن است.

آيا احزاب و دانشگاه‌ها به نوعي بنيانگذار اين علم جديد محسوب مي شوند و يا اينكه دولت‌ها و حكومت‌ها نيز مايل بودند بدانند جامعه‌شان چه تغيير و تحولات دروني و اجتماعي خاصي را تجربه مي‌كند؟
امروز حكومت‌ها و دولت‌ها دنبال اين حوزه مطالعاتي هستند و هم احزاب، گروه‌هاي سياسي و نامزدهاي انتخاباتي و از اين طريق مي‌خواهند تحليل دقيقي از شرايط جامعه داشته باشند، بر مبناي آن برنامه خودشان را تنظيم كنند و بر مبناي آن حتي احزاب با قدمت و غناي بيشتر گروه‌هاي مطالعاتي و تحقيقاتي‌شان پيرامون رفتارشناسي انتخاباتي مردم به طور مستمر كار مي‌كنند.

از چه زماني اين مطالعات آغاز شد و كدام كشورها در اين زمينه تحقيقي و علمي پيشگام بوده‌اند؟
مي‌شود بگوييم حدود پنج دهه است كه اين موضوع به صورت جدي و آكادميك مطرح است. در ايالات متحده آمريكا، بيشترين مطالعات در اين حوزه انجام مي‌شود و در ساير كشورهاي غربي مثل فرانسه كه دموكراسي و احزاب در آنها نهادينه شده ‌است احزاب و دولت‌ها به طور جدي به اين حوزه مطالعاتي توجه كرده‌اند.

در آن كشورها دولت چگونه در انجام اين نوع مطالعات عمل مي‌كند كه در بي‌طرفي نتايج دخل و تصرف ايجاد نمي‌شود؟
در كشورهاي توسعه‌يافته نهادهاي علمي، پژوهشي و همچنين احزاب و گروههاي سياسي، مستقل از حكومت‌ها دارند كار مي‌كنند. چون اين نهادها، احزاب و گروه‌ها استقلال پيدا كرده‌اند نيازي هم ندارندكه در اينگونه امورشان از دولت مركزي پيروي كنند. البته اين احزاب و گروه‌ها مي‌توانند در مقاطع مختلف به حكومت و قدرت برسند ولي وقتي در دايره قدرت نيستند و در اقليت قرار دارند از دايره جامعه حذف نمي‌شوند. بنابراين نياز ندارند كه از دولت و حاكميت‌شان تبعيت و تقليد كنند.

چه مولفه‌هايي را بايد در يك رقابت انتخاباتي در نظر گرفت و به بررسي رفتار انتخاباتي يك جامعه پرداخت؟
سه مولفه اصلي در يك رقابت انتخاباتي در كشورهاي توسعه‌يافته دخيل هستند كه عبارتند از: احزاب و گروه‌هاي سياسي، مردم يا راي‌دهندگان و رسانه‌ها و وسايل ارتباط جمعي. در مورد ايران بايد مولفه چهارمي را نيز دخيل دانست و آن خواست و نگرش حاكميت است. احزاب و گروه‌هاي سياسي نيز علاقه زيادي دارند تا با شناخت اين مولفه‌ها سمت و سوي رقابت‌هاي انتخاباتي خود را تنظيم كنند. علت اين هم تا حدودي مشخص است. به دليل اينكه احزاب و گروه‌هاي سياسي در جامعه ما عموما از دل نگرش و افكار عمومي شكل نگرفته‌اند. از اين‌رو، كمتر رفتاري همچون يك تشكل مردم نهاد دارند و حتي در بسياري از اوقات تلاش مي‌كنند با تبعيت از حاكميت و استفاده از ابزار رسانه‌اي، موجي را در افكار عمومي بسازند و برنده مبارزات انتخاباتي شوند.

چرا در جامعه ايران عناصر بيشتري در رقابت‌هاي انتخاباتي موثر واقع مي‌شوند؟
اكثريت عظيمي از راي‌دهندگان اطلاعات يا تلقي‌هاي خود را از سياست و بايدها و نبايدها از رسانه‌هاي گروهي اخذ مي‌كنند. به همين دليل سياستمداران نيز براي برقراري ارتباط با مردم تلاش مي‌كنند خودشان را به اين رسانه‌ها رسانده و به بيان ديدگاه‌ها بپردازند. به بيان ديگر، تبليغات رسانه محور، اكنون يك راهبرد اساسي در انتخابات شناخته مي‌شود.
درخصوص حاكميت در جامعه ايران بايد بگويم كه حاكميت، حداقل سه ابزار مهم و تاثيرگذار را در اختيار دارد كه مي‌تواند در رفتار راي‌دهندگان تاثير بگذارد.
اولين ابزار، پول و ثروت ناشي از فروش نفت است. از آنجايي كه دخل اقتصادي حاكميت در ايران از نفت است و نه از ماليات، به همين جهت متكي به شهروندان نيست. لذا احسان، اكرام و انعام به عناوين مختلف در آستانه انتخابات و قبل از آن شكل مي‌گيرد و اين كارها بر نتيجه انتخابات تاثير مي‌گذارد.
دوم، رسانه‌ها هستند. عمده رسانه‌هاي تاثيرگذار از جمله صدا و سيما در اختيار حاكميت است و رسانه‌هاي خصوصي گسترده نداريم. بديهي است كه همه اجزاب نمي‌توانند به صورت برابر از اين مولفه بسيار تاثيرگذار استفاده كنند. در واقع گروه‌ها و نامزدهاي انتخاباتي كه همسويي بالايي با حاكميت داشته باشند، اين فرصت را در اختيار خواهندداشت.
سومين ابزار در اختيار حاكميت هم، نهادهاي اجرايي و نظارتي است. اين نهادها بسته به شرايط گاهي دايره رقابت را وسيع‌تر و گاهي نيز تنگ‌تر مي‌كنند. به علاوه، در برخي مواقع، خودشان نيز همانند يك رقيب وارد عرصه انتخابات مي‌شوند.
بنابراين در جامعه ما بايد اين سه مولفه را در نظر بگيريم. چرا كه اين مولفه‌ها در رفتارشناسي انتخابات تاثير گذارند. من در اين فرصت نمي‌خواهم قضاوت كنم كه استفاده حاكميت از ابزارها خوب است يا بد. به بيان ديگر بناي من اين است كه در مورد هست‌ها و نيست‌ها صحبت كنم. چون لازمه يك بحث علمي، همين است. اما اينكه در پيشگاه حضرت حق، اين‌گونه استفاده حاكميت از ابزارهاي در اختيار مقرون به صواب و ثواب است يا نه، آن بحث ديگري است. با اين حال منطق دموكراسي و مردمسالاري، چنين استفاده‌اي را نمي‌پذيرد.

آيا كشورهاي غربي موفق شدند رفتارشناسي دقيقي از مردم در عرصه انتخابات نشان دهند؟
در جوامع غربي به دليل آنكه جامعه‌شان به قول دوركهايم، دچار غليان اجتماعي نيستند، رفتار مردم قابل پيش‌بيني است. از اين جهت نتايج نظرسنجي‌ها در يك يا دو ماه قبل از روز انتخابات با نتايج نهايي انتخابات تقريبا نزديك به هم است. اما در جامعه ايران، اين امر غيرقابل پيش‌بيني است.
آيا ديدگاه مطرح شده از سوي دوركهايم در قرن نوزدهم مي‌تواند براي بررسي رفتار انتخاباتي جوامع جديد مناسب باشد؟ دوركهايم معتقد است كه جوامع دو نوع گذار دارند. يك نوع، جوامعي هستند كه از يك منطق ثبات برخوردارند و با ثبات به حساب مي‌آيند و رفتارهاي مردم در آنها قابل پيش‌بيني است.
در جوامعي هم در اثر حوادث، مردم دچار غليان اجتماعي مي‌شوند. گاهي اوقات، اين غليان اجتماعي، رفتارها را در اين نوع جوامع غيرقابل‌ پيش‌بيني مي‌كند.فرضا جامعه فرانسه دچار آن غليان‌هاي اجتماعي كه در جامعه امروز ما ديده مي‌شود، نيست. در جامعه فرانسه مي‌توانيم بگوييم كه افراد به صورت نسل اندر نسل به يك حزب راي مي‌دهند. اما در جامعه ايران، نمونه‌هايي از انتخابات نهم رياست‌جمهوري داريم كه در دور اول به آقاي معين راي داده اند و در دور دوم به آقاي احمدي‌نژاد. در حالي كه در فرانسه و يا ساير جوامع توسعه يافته چنين چيزي رخ نمي‌دهد. يعني مرجع‌هاي سياسي براي بخش عظيمي از جامعه مشخص شده است. در جامعه ايران، فقط بخش اندكي از مردم، مرجع‌هاي سياسي خودشان را انتخاب كرده‌اند و بخش‌ عمده‌اي از افراد جامعه شناورند. در واقع رفتار انتخاباتي، فضاي انتخاباتي و ايام نزديك به روز انتخابات است كه فضاي اين آراي شناور را مشخص مي‌كند.

آيا به نظر شما هرچه ميزان آراي شناور زياد شود، احتمال وجود غليان اجتماعي در آن جامعه وجود دارد؟
بله؛ وجود اين آراي شناور نشان مي‌دهد كه جامعه ما دچار غليان اجتماعي است. به‌علاوه، يك‌سري شناسه‌هاي فرهنگي وتاريخي در جا معه ما، اين فضاها را به وجود آورده است.

مرجع‌هاي سياسي در جوامع توسعه‌يافته، چه ويژگي‌هاي بارزي مي‌توانند داشته باشند؟
مرجع‌هاي سياسي، همان احزاب هستند كه در جامعه شكل گرفته‌اند. يك مرجع سياسي، شفاف است، برنامه محور است و‌ آينده را ترسيم مي‌كند. يعني لزوما اين نيست كه به نفي گذشته بپردازد. چهارم اينكه يك مرجع سياسي، رفتار خودش را مستقل از دولت تنظيم مي‌كند و پنجم كه بر مبناي منافع، نيازها و تقاضاهاي جامعه رفتارها و برنامه‌شان را تنظيم مي‌كنند.
در كشورهاي توسعه يافته، تحت چه شرايطي افراد با ثبات راي طي چند دهه فقط به يك حزب راي مي‌دهند و پايگاه ثابت آن حزب به شمار مي‌آيند.
به خاطر اينكه احزاب، به تدريج خودشان را با جامعه وفق مي‌دهند. يعني حزب سوسياليست فرانسه در سال 2007 مثل دو دهه رفتار نمي‌كند. يعني اين احزاب توانسته‌اند در بستر تاريخ گير نكنند و همزمان با تغيير اجتماعي، خودشان را با نيازهاي جامعه سازگار كنند. اما در جامعه ما، گاهي اوقات يك گروه يا يك فرد و يا يك مرجع سياسي در بستر تاريخي گير مي‌كند و در عوض جامعه دارد به جلو مي‌رود، اين جامعه آن حزب و گروه سياسي را پشت‌سر مي‌گذارد.
در كشورهاي غربي احزاب و گروه‌هاي سياسي به حدي توليد فكر مي‌كنند و در خودشان توانمندي ايجاد كرده‌اند كه از افكار عمومي جامعه‌شان عقب نمي‌مانند.

جدا از ميزان تاثيرگذاري مولفه‌هاي حاكميت و رسانه‌هاي فراگير در انتخابات، آيا مي‌توان چارچوبي را در تحليل رفتار انتخاباتي مردم ايران ترسيم كنيم؟
در جامعه‌شناسي (برخلاف علوم دقيقه) امر غيرقابل پيش‌بيني مطرح است. ميشل گروسه جامعه‌شناس فرانسوي كتابي تحت عنوان جامعه‌شناسي امري غيرقابل پيش‌بيني نوشته است و اعتقاد دارد كه قوانين اجتماعي همچون قوانين طبيعي نيست و نمي‌توان پيامبرانه سير حركت جوامع را پيش‌بيني كرد و همه چيز را در استخدام و كنترل اراده خود درآورد.
با اين حال، مي‌توان گفت كه سهم امور غيرقابل پيش‌بيني در جوامع مختلف متفاوت است. در جوامعي كه آگاهي و عقلانيت در آنها وجود دارد و امور مديريتي شفاف و برنامه‌ريزي شده است، امر غيرقابل پيش‌بيني سهم كمي دارد. اما در جامعه ما اين سهم در حد نسبتا بالايي است.

به چه علت اين تفاوت محسوس به چشم مي‌خورد؟
علت آن را بايد در تغييرات سريعي دانست كه در چند دهه اخير در جامعه ما اتفاق افتاده است؛ مثل تغيير رژيم، جنگ خارجي، افزايش جمعيت، تعاملات بسيار زياد با دنياي مدرن و توسعه يافته و ورود تكنولوژي ارتباطاتي و طرح ديدگاه هاي بسيار متنوع در جامعه.كشورهاي توسعه يافته، اين تحولات را در طول قرن‌ها تجربه كرده‌اند. اما اين موضوعات در جامعه ما، به قول دوركهايم منجر به غليان اجتماعي شده و ثبات و روزمرگي تحولات را دستخوش حوادث و ناآرامي كرده است. حتي اين وضع باعث قطعه‌قطعه شدن اقشار و طبقات اجتماعي شده و به‌گونه‌اي هم فهمي اجتماعي تا حددي مخدوش شده است. به‌عنوان مثال، نخبگان و روشنفكران در دنيايي سير مي‌كنند و گفتماني دارند كه با توده مردم، بسيار فاصله دارند. طبقات پايين مردم، گاه به صورتي رفتار مي‌كنند كه براي تحليل‌گران كنش اجتماعي، غيرقابل پيش‌بيني است.

آيا چنين شكافي ناشي از اين است كه طبقات تحصيلكرده توانسته‌اند نيازهاي اوليه‌شان را رفع كنند و خواهان آزادي و دموكراسي باشند. در نقطه ديگر طيف هم، طبقات پايين درآمدي هستند كه دغدغه اقتصادي دارند و به همين دليل تحليل دقيقي از جامعه ارائه نمي‌شود؟
دقيقا همين‌طور است. در كشور ما شكاف‌هاي عميقي در بسر اجتماعي ايجاد شده كه مي‌توانيم شكاف‌هاي نسلي، شكاف طبقاتي، شكاف نخبگان و مردم، شكاف حوزه عمومي و حوزه خصوصي و امثال آن را نام ببريم.