برای «کیش مهر»

محمد امامی

Emami41@yahoo.com

      به شکرانه آغازی دوباره در حرکتها و فعاليتهای هنر تئاتر و نمايش يزد، و تلاش و هنرمندی هنرمندان یزدی در نمایش «کیش مهر» ، این نوشتار به دوستداران فرهنگ و هنر تقدیم می شود:

       در ابتدا اعتراف می کنم آنچه در این مطلب به آن پرداخته می شود بیشتر نوشتاری بر کیش مهر است تا «نقد» این نمايش، چرا که نقدنویسی در هر قلمرو و عرصه ای به دانش، سواد و صواب و همچنین به «شم» که امری کاملا ذوقی و غیر اکتسابی است نیاز دارد که نگارنده از آن کم بهره است.

       «نقد» با نخستین چراهای هستی شناسانه بشر آغاز شده و پیش زمینه فلسفی دارد و یکی از ملزومات نقد تئاتر، آشنایی با نظام نشانه شناسانه تئاتر است. تئاتر امروز یزد نیازمند منتقدان زبده و کارآمدی است که با دانش فراتئاتری و تجربیات هنر دیداری و شنیداری خود بتواند یک اثر نمایشی را به نقد بکشاند.

       نقد تئاتر به مفهوم امروزی اش یعنی نگاه ناقدانه و کنجکاوانه و جستجوگرانه به متن و اجرای یک اثر نمایشی و حتی بازشناخت سره و ناسره دراماتیکی یک پدیده نمایشی و با این توضیح، مهجورترین و ناقص ترین بخش صحنه تئاتر امروز استان، نقدنویسی و نگاه انتقادی به آثار نمایشی گوناگون است.

       بنابر این در شرایطی که تئاتر استان دچار بحران ، سردرگمی، بی برنامگی و یاس است و هنرمندان با هویت استان را دچار دل نگرانی، تشویش و اضطراب ساخته است و یاس، برخی هنرمندان را از صحنه تئاتر به خاطر امرار معاش به سوی کارهای کارهای سطح پایین و آبکی در برخی حوزه های دیگر کشانده، «نقد تئاتر» چنانچه آگاهانه باشد باشد می تواند زمینه رشد تئاتر استان را فراهم آورد.

       گرچه در این خصوص آنچه مشاهده می شود یا تعریف و تمجید کتره ای و بدون پشتوانه آگاهی است و يا دشنام های نابخردانه و ناآگاهانه و این هر دو می تواند تئاتر استان را به انفعال بکشاند.

        باید یادآوری کنیم که نقادی، قلدری کردن نیست، برخی با اتکا بر بازوی قدرت در نوشته هایشان به دیگران در هر زمینه ای به سهولت هجوم می آورند و آن را نقادی می نامند. اما نوشته ای انتقادی آنگاه موثر است که پشتوانه آن عقلانیت، عدالت، انصاف و شهامت اخلاقی باشد.

      از این مقدمه مقدمه طولانی که بگذریم « نمایش کیش مهر»به کوشش 35 تن از هنرمندان تئاتر یزد و با نویسندگی و کارگردانی آقای «سعید شهریار» پس از سه ماه و نیم تمرین چندی است در تالار تربیت معلم شهید پاک نژاد یزد بر روی صحنه است.

       این نمایش که همکاری بزرگان  تئاتر یزد را همراه خود دارد، بخش هایی از زندگی و سیره پیامبر عظیم الشان الهی حضرت محمد(ص) را با تاکید بر نقش و تاثیر اصل مهرورزی و مهربانی در تعاملات و ارتباطات اجتماعی مورد توجه قرار داده و به آن می پردازد.

        بی تردید جامع ترین ویژگی های اخلاقی در وجود پیامبر اعظم(ص) گرد آمده است و یکی از عوامل موفقیت نبی مکرم اسلام (ص) در رسالت خود، عرضه کردن دین اسلام با مهر و عطوفت بود که این خود مهمترین الگو برای هر انسانی است و انتخاب و تاکید بر این عنصر یکی از مهمترین برجستگیهای نمایش کیش مهر است.

         انتخاب عنوان «کیش مهر»، نکته برجسته دیگری از این فعالیت هنری است که به نظر می رسد آگاهانه  یا ناخودآگاه دو منظور و مقصود را پوشش می دهد. کیش مهر از آن جهت که دین مبین اسلام و رسول مهربانی آن ، کیشی مبتنی بر مهرورزی است و مفهوم دیگری که از آن می توان برداشت و استنباط  کرد، کیش شدن دشمنان اسلام و پیامبر، به وسیله عنصر مهربانی است و عنوان و مهمترین مضمون نمایش را در واژه های مناسب و کوتاه منطبق ساخته است.

         «کیش مهر» در عین حال که به برجسته سازی عنصر مهرورزی در سیره پیامبر عظیم الشان می پردازد، گرچه کمرنگ اما خواسته یا ناخواسته مفهوم و مضمونی ظریف را از آیه شریفه « محمدٌ رسول الله وَالذینَ مَعَهُ أََشِدّاءُ عَلَی الکُفّار رُحَماءُ بَینَهُم» در بطن خود دارد.

        حضور هنرمندان توانای یزدی در نقشهای اصلی نمایش کیش مهر و بازی روان و جذاب آنان از نقاط قوت این اثر هنری است که کاستی ها و ضعف اجرای برخی نقشهای فرعی را قابل تحمل می سازد، گرچه کیش مهر صرفا توانسته بود بخشی از این توانمندی ها را به صورت بالفعل درآورد.

         نکاتی نیز وجود دارد که توجه به آن می توانست «کیش مهر» را بیش از این در ذهن و خاطر مخاطبان زنده نگاه دارد.

        نخست اینکه در جایی که نویسنده حتی از نقشهای ابو لهب و ابو سفیان در بازخوانی و بازگویی سیره حضرت رسول الله(ص) بهره می جوید، بهره گیری از قرآن مجید به عنوان کلام الهی که در آن هیچگونه ریب و شبهه ای وجود ندارد و برای مخاطب اطمینان بخشی بیشتری دارد می توانست جان مایه نمایش گردد و تاکید مورد نظر نویسنده و کارگردان را تقویت کند.

        چرا که خداوند در آیات بیشماری به مهر و محبت پیامبر با یاران خود اشاره کرده است و خطاب به پیامبر می فرماید: « اگر لطف و عنایت ما به تو نبود که تو به دیگران مهر بورزی، تو در امر رسالت خود موفق نمی شدی و اگر افراد دور تو جمع می شوند، منشأ آن همین مهر و محبت است.»

        از نکات دیگری که به نظر می رسد رعایت آن در آثار نمایشی بر جذابیت آن می افزاید، پرهیز از مستقیم گویی و نتیجه گیری مستقیم به جای مخاطب است. موضوعی که در نمایش کیش مهربه آن کم توجهی شده بود.

        تاکید مستقیم و چندباره در سراسر نمایش بر نقش و تأثیر مهربانی پیامبر اکرم(ص) توسط افراد گوناگون، علاوه بر اینکه در مخاطبان دلزدگی ایجاد می کند، شاید به نوعی نادیده انگاشتن فهم آنان محسوب شود.

        مروری بر این تکرارها خالی از لطف نیست، آنجا که نقش خدیجه می گوید: « ... در روزگاری که مردان عرب چون شتر مست کف بر دهان کینه های کهنه را زنده می کند، محمد مهربانی ها بر پست ترین بردگان کاروان دارد. دریغا که چشمهای مهربان او بر همه جا خیره می شود و ...»

یا «... می بینید که محمد با آنها مهربان است و فرمانش بهتر از شما می برند ... »

یا « ورقه چه می شد ما همه مهربانی از محمد می آموختیم»

یا  «... در برابر بزرگی و مهربانی محمد همه دارایی من کم است...»

در کلام سایر نقشها نیز این موضوع دیده می شود . مانند کلام ورقه که می گوید:

«... مهربانی محمد معجزه می کند...»

یا کلام ابوسفیان که می گوید:« ... این مهربانی او از هر خشمی سوزنده تر است.»

و جعده نیز می گوید: « ... واویلا بر مکه که فرزندان ما هم از مهربانی محمد می گویند ...»

اسباط هم در جایی می گوید: «... این از مهربانی محمد است؟ .... مگر می شود در این جهان هستی کسی تا این اندازه مهربان باشد؟...»

ثمیر نیز می گوید: « ... افسوس که شما ناسپاسان هرگز از مهربانی محمد هیچ نیاموختید...چه خوب است که محمد مهربان است، به او سلام برسان و بگو که اسباط  خوبی و مهربانی او را فراموش نمی کند.

مشاهده می کنید که مستقیم گویی و نتیجه گیری مستقیم به جای مخاطب و تعدد آن که در محتوای گفت و گوهای نمایش وجود دارد با ایجاد دلزدگی در مخاطب می تواند موجب کاهش اثربخشی بر مخاطب و افت کیفی نمایش شود.

علاوه بر محتوای  متن و اجرای نمایش، موضوع های قابل تامل دیگری را نیز می توان برشمرد. از جمله دکور نمایش که به زیبایی طراحی و اجرا شده بود و تنوع بیشتر و تغییر آن در بخشهای مختلف نمایش ، می توانست به نیاز تنوع طلبی مخاطبان و تماشاگران پاسخ گوید.

        نکته دیگر اینکه در هنگام فتح مکه، به رغم تسلط یافتن مسلمانان و فتح مکه، در دکور نمایش، هیچ اتفاقی نمی افتد و هنوز بتها برافراشته اند! و نشانی از سرنگون ساختن آنها دیده نمی شود، و وجود بتها حتی پس از فتح مکه، نوعی تعارض و مغایرت محتوا با دکور موجود است.

       نامفهوم و نامشخص بودن تصاویر و فیلم های پخش شده در خلال نمایش ، به دلیل ویژگی های سطوح دکور نیز نوعی کاستی به نظر می رسد که می تواند بر انتقال محتوای پیام مورد نظر نمایش خلل و آسیب وارد کند.

        نورپردازی نمایش کیش مهر از هماهنگی مورد نیاز برخوردار نیست و افت کیفی نمایش را موجب می شود.

       شیوه های تبلیغی نمایش کیش مهر نیز از جمله موضوع های قابل بحث است که در این مجال قصد ورود به آن نیست، لیکن کیفیت بنر تبلیغی تهیه شده این نمایش ،  می توانست با دارا بودن ویژگیهای زیباشناختی دیگری سهم بیشتری را در جذب و جلب مخاطبان داشته باشد.

     البته این موضوع را نباید ناگفته گذاشت که آنچه یک اثر نمایشی را جذاب می کند، زحمت، تلاش، فعالیت و نیرویی است که برای تولید و تهیه آن به کار رفته است.